BAQAA FI DUGUUGGAA SANYII

Follow me!

Yosef Hamba Tola

is Biotechnologist, writer, reviewer and researcher at Africa-ai-Japan project under Japan International Cooperation Agency (JICA)
Author of Dungoo Oromoo & published articles in the areas of Biotechnology. Currently, he writes for www.gibetube.com and www.beekanguluma.org on current issues of Oromo People, Education, Politics and Agriculture in Ethiopia.
Yosef Hamba Tola
Follow me!

Latest posts by Yosef Hamba Tola (see all)

BAQAA FI DUGUUGGAA SANYII

Lammiiwwan keenya lubbuun isaanii garaa galaanaa keessatti dabarte waaqayyo lubbuu isaanii jannata haa galchu, maatii isaanii fi saba keenya hundaaf immoo jajjabinan hawwa. YoseffDuuti lammiiwwan keenyaa keessaa fi ala dhabe. Osoo lafaa fi biyya mataa isaa qabuu alagaan dhiibamee karaatti hafaa jira. Jireenyi saba keenyaa guyyaa keessa irraa mulqamee bakkee irratti hafaa jira. Hojjetee of jiraachisuuf yoo jedhes akka itti hojjetu dhabeera. Halkaniif guyyaa sodaan dabarsa. Goluma isaa keessatti akka waan mana namaa keessa jiruu bir’achaa jiraata. Dhiitichaa fi rukuttaa wayyaanotaa ofirratti eegaa deema.

Abjuun saba keenyaa hidhaa fi du’a ta’e. Sabni keenya abjuu biraa arguu dhiiseera. Ka’us, deemus, kan itti mul’atu waanuman jedhe kanaadha. Bara itti alagaan garaa guuttatee, dheebuu ba’ee jiraatu, kan keeenya garaa maree jiraata. Bishaanuma arraba isaa ittiin jiifatu illee dhabee bakkeetti hafaa jira. Manaa gadi ba’ee maatii isaatti osoo ol hin deebi’in hafaa jira. Ba’aan alagaa jirma jiidhaa sabakoo irratti ta’e.

Kana hundaa osoo argaa jirruu namni maaliif baqata jechuun baay’ee nama rakkisa. Namni itti tolee biyyaa fi qabeenya isaa dhiisee baqatus jira jedhee hin yaadu. Namooti hedduun lubbuu isaanii baraaruuf manaa baqatu. Haalli baqa isaanii immoo kan hedduu nama gaddisiisuu fi godaannisa bara baraa nama keessatti uumuudha.
Baqi saba keenyaaf haaraa miti. Garaa galaanaa keessatti dhumuunis isaaniif kan jalqabaa miti. Waggaa waggaan lammiiwwan keenya hedduu dhabaa jirra. Kan mataa dhukkubbii nutti a’e, maaliif nurraa hin dhaabatuudha. Sabakootti cubbuun baay’atemoo? Sabakootu biyya isaa jibbemoo? Sabakootu lafa isaa jibbemoo? Dachee keenyaatu saba keenya jibbemoo? Garuu kana hundaa miti. Duguuggaa sanyiitu fuula jijjiirratee nutti dhufe malee.

Mootummaan abbaa irree Itiyoophiyaa ilmaan keenya manaa ari’uun, kaan garaa bishaaniitti naqee, kaanimmoo afaan bineensaatti naqaa jira. Mootummichaaf kun injifannoo guddaadha. Osoo mootummaan biyyaaf yaadu jira ta’ee, silaa maaliif sabni keenya baqatee karaatti dhuma? Akkasumattiyyuu rasaasa nutti naqanii nu fixaa jiru. Karaa baqaa kana fayyadamanii ilmaan keenya fixuun isaaniif daandii salphaadha. Kun immoo haga yoomiiyyi nurra tura jennee of gaafachuu qabna.

rescue1
BOR MAALTU TA’AA?
Gaaffii kana namni kamiyyuu of gaafachuu qaba. Bor sabni keenya mootummaa gabroomfataa kana baqachuu ni dhaaba jettanii yaadduu? Bor sabni keenya gammoojjii Sahaaraa keessa miilaan qaxxaamuruu ni dhaaba jettanii yaadduu? Ni dhaabu jettanii yaaddu taanaan dogongortaniittu. Gabaabumatti, sabni keenya osoo ilaaluu rasaasaan du’uu fi mana hidhaatti dararamuu jibbee karaarratti dhumaa jira. Daa’ima, haadhaa fi abbaanis garaa bishaaniitti seenanii dhumaa jiru. Mootummaan abbaa irree Itiyoophiyaa haga irra jirutti waanti kun akka itti fufu isin jalaa hin dhokatin.

                              FURMAATI MAALI?
"Solutions" button (blue)Dhumaatii saba keenya irra ga’aa jiru kana ni dhaabna yoo jenne daandiin furmaata ta’u mootummaa wayyaanee bakkaa isheen jirtu irraa galagalchuudha. Mootummaan kun bakka isaatii buqqaanaan sabni keenyas qabbanaan biyya isaa keessa taa’ee hojjetachuu danda’a. Kaayyoo isaas galmaan ga’achuu danda’a. Kanaafuu, biyya keessas kan jiru, alas kan jiru, mala ittiin mootummaa kana lafatti rukunnu mijeessuudha.

MOOTUMMAA QAWWEEN LOLU AKKAMITTI KUFFISNA?
Nuti karaa waraanaan akka of hin ijaarre maaltu nu dura gore. Karaa barbaachisaa ta’e hundaan halkanii fi guyyaa hojjennee deebii mootummaa wayyaanee kana afaanuma qawweetiin deebisuu qabna. Ummati keenya harkuma duwwaa haa lolu yoo jenne ammas madaa irratti madaatu nuuf dabalama. Karaa nagaa mootummattii kana buusna jechuun of gowwoomsuudha. Akkasumas miidhaa guddaa of irratti karoorsuudha. Abidda gamaa maraachaa dhufu gamaanaan abidda itti sararanii ofirraa dugdaan galchu.

Walumaa galatti Sabni keenya bakka jiru hundaatti qabxiileen tuquu yaale kana irratti osoo wal mariisisee furmaata hatattamaa fudhatee waan gaarii natti fakkaata. Mootummattii kanatti ariitiin xumura hin goonu taanaan, dhumaatiin saba keenyaa akka itti fufu beekaa!

Galatoomaa!