DHIIGA GOOTOTA OROMOO HIN GURGURRU!

DHIIGA GOOTOTA OROMOO HIN GURGURRU!
Yooseef Hambaa Tolaa

Mootummaan wayyaanee Qabsoo Saba Oromoo naaffisuuf addunyaa kana irra olii gadi kaattee bool’a hedduu lixaa jirti. Waan hedduus gooteetti garuu hin milkoofne. Kan isaan gochuuf yaalan hundaa dubbachuun hedduu nama yeellaasisa. Jarattiin waanuma namatti tolu hin gootu, gootees hin beektu. Wal’aansoo wayyaaneen gochaa jirtu kun “Sirba dirqamaa’’ waliin wal natti fakkaata. Intalli gaafa dibbee ishee fudhattee babbareeddee sirba dhaqxu gurbaa isheen itti sirbuu hin jaallanne, kanumti isheen ijaan argaa isaa hin feene, fuulaan yoo itti dhufe kan baqattee gamaan baatu, yoo inni illee abjuun itti dhufe iyyaa kan bultu, lafa sirbaatti natti sirbitu malee ani maraadhe jedhee kan rakkisu sanaa wajjin wal natti fakkaata. Intalli dhimma isaa hin qabdu, inni ofumaa bira naanna’ee awwaara kaasa.

Wayyaanonni ummata keenya keessa jooranii olola isaanii afuufuu dhiisuu didani. Akkasumas, dhiiga lammiilee keenyaa dhangalaasuu hin dhaabne. Osoo kanaan jiranii ummata keenya warra balaan du’aa qaqqabeen ‘gumaa’ isiniif kaffalla jedhanii sossobu. “Afaan haquumoo Kafaa dhaquutu caala” jedhe Oromoon gaafa mammaaku. Warri gadheen waan gochaa jirtu iyyuu hin beektu malee ajjeechaa saba keenya irraa dhaabuumoo ajjeesaa gumaa kaffaluutu saba keenyaaf bu’aa qaba? Jarattiin karaa dalgaa dhufte kun karaadhuma dalgaa deebi’uu qabdi.

Gootonni Oromoo jaarraa hedduu jalqabanii dhumaa jiru. Bara mootummaa wayyaanee ajjeechaa fi hidhaan daangaa dhabe. Keessuma ba’anii daa’imaa fi maanguddoota waa tokko illee gochuu hin dandeenye bar’uu karaa irratti galaafachuu eegalani. Oromoo gaafa ajjeesan isaanitti waanuma tokko illee hin fakkaatu. Sababa Oromoo ijuma bineensa lagaa ilaalaniinuu hin ilaalani. Akka fedhanitti dhiiga isaanii karaarratti lolaasaa deemu.

 

[gibetube]

Kan nama ajaa’ibu meeshaa waraanaa “Taankii” jedhamu kan wayyaaneen baatii Sadaasaa 2015 kaatee Oromiyaa keessa naannessa jirtu daangaadhuma Eritiraattiyyuu ergitee kan beektu natti hin fakkaatu. Saba keenya harka qullaa karaarratti ba’ee sagalee isaa dhageessifatu meeshaa kanaan doorsisaa jirti. Kallattiidhaanis ummata hiriira ba’ee jiru irratti dhukaasuun lubbuu namoota hedduu ajjeeste.
Kana qofaaree mootummaan kun Xiyyaara Waraanaa meeshaa guutuu waliin gara Oromiyaatti ergitee akka qilleensarra taa’anii ummata fixaniif ajajeetti. Namni kamiyyuu yaadachuu kan danda’u Ummati Oromoo Sulultaa jiraatu wal tumsee ba’uun karaa bakka shantamaa olitti gaafa cufe, wayyaaneen xiyyaara waraanaa itti ajajje. Kaayyoon isaanii hunduma fixuu barbaadaniiti. Dachee Oromiyaa maraatti Xiyyaara waraanaa erguun yaalii hedduu godhaniiru. Garuu kanaan hin milkoofne. Sabni Oromoos naasuun hin jilbeenfanneefi. Xiyyaaruma waraanaa isaanii jala naanna’anii suuraa fi Viidiyoo waraabuun miidiyaa addunyaatti ishee saaxilaa turani.

READ  Lafti Beenyaa Qabdii?

Yuunibarsiitii baay’ee irratti humni waraanaa wayyaanee boombii darbatee ijoollota keeny hedduu fixeera. Kanaaf fakkeenya kan ta’e Yuunibarsiitii Haromayaa, Adaamaa, Jimmaa, Hawaasaa, Amboo, fi k.k.f yaadachuu dandeenya.

Doormii barattootaa cabsee itti seenuunis lubbuu barattoota hedduu galaafate. Ummata Goototaa du’an awwaallatee galu irratti wayyaaneen boombii darbachiistee namoota baay’ee ajjeesteetti. Daa’imoonni hedduun osoo haati isaanii baattee deemtuu boombiin rukutamaniiru. Kaayyoon wayyaanee Saba Oromoo guutumaa guutuutti lafa irra daguuguu ture.
[gibetube]

Gochaa wayyaaneen nurratti raawwatte kana dubbannee waan fixnu natti hin fakkaatu. Kana hundaa osoo gochaa jirtuu gatii dhiigaa isiniif kafalla jettee saba keenya afaan faajjessaa jirti. Mootummattiin kun ofumaa qaanofti malee miliqqee ishee sabni keenya dursee beekeee jira. “Bineensa guyyaa argan halkan nama hin nyaatu” jedha Oromoon. Abbaanuu ofirratti cimaadha qaxxeeffatee ofirraa eega. Mootummaa bineentii kana harka ofitti dhiqachiisuu hin qabnu.

Sabni Oromoo dheebuun isaa maallaqa miti. Kan ilmaan Oromoo daandii irratti wareegamaniifis gatii dhiigaa warra isaanii nyaachisuuf miti. Kan harka isaa olkaasee laphee isaatti/isheetti rasaasaan du’eef/teef maallaqa dhabee miti. Waanti guddaan sabni oromoo fedhee jiru BILISUMMAA dha. Kanaafis ilmaan Oromoo jumilaan wareegamaa jiru. Jumilaanis mana hidhaatti guuramaa jiru. Osoo gatii dhiigaaf goototi keenya dhuman ta’ee silaa maaliif kan obboleessi isaa du’e mana hidhaatti rakkachaa jira? Maaliifis wayyaaneedhaan halkanii guyyaa dararama? Akka sabni keenya BILISUMMAA guyyaa tokko ijaan arguuf jedhaniiiti kan gootonni hedduun aarsaa kaffalaa jiraniif.

Sabni Oromoo kanan isiniin jedhu adaraa diinan hin gowwoominaa! Wayyaaneen akkas isiniin jechaa guyyaa guyyaatti ilmaan keessan hedduu ajjeesaa jirti. Tooftaa wayyaanee kana irratti dammaqaa. Mootummaa hattuu, ajjeestuu, sobduu, fi jibbamtuu kanaaf hin dhaga’inaa! Dhiiga ilmaan keessanii gurgurtanii hin nyaatinaa. Dhiiga ilmaan keessanii maallaqatti jijjiirtanii yoo nyaattan hirmii isinitti haa ta’u. Namni dhiiga ilmoo isaa maallaqatti jijjiire yookaan wayyaaneetti gurgurate waan horoomu natti hin fakkaatu. Mee cal jedhaa ilaalaa maaloo dhiiguma dhugaa jirraam gaafa wayyaanee harkaa gumaa fuunee nyaannu. Gumaa wayyaaneen isiniif kaffaluuf jettu isinitti haa hadhaa’u. Dheebicha isinitti haa ta’u.

READ  MOOTUMMAA DHIIGAAN JIRAATU!#OromoProtests

 

Dhimma gumaa ilaalchisee aadaa Oromoo keessaa kan hedduu na gammachiisu jira. Akka aadaa Oromootti sabni Oromoo warra gumaa waliin hin taa’u, waliinis hin nyaatu, waliinis hin dhugu, waliinis taa’ee hin mari’atu, waliinis hin hojjetu, waliinis karaa hin adeemu, tasumaayyuu hidhata waliin hin qabaatani. Yoo maatiidhuma Oromoo ta’an lamatu wal miidhe ta’e, akkaa aadaa Abbaa Oromootti maanguddooti yaa’anii araara buusu. Sanyiidhuma Oromoo lama gidduutti iyyuu gumaa nyaachuun dhorkaadha. Araara ergaa buusanii booda maatii sana lamman wal bira hin kaa’ani. Lamman isaanii iyyuu adeemsa guyyaa tokkoo olii walirraa fageessanii kaa’u. Akkasitti walirraa fagaatanii jireenya isaanii itti fufu malee waliin hin taa’ani.

Oromoon yoo ormaan wal lolee Ormi isa miidhe immoo seerri isaa akka isa kan ofii kana miti. Oromoon yoo miidhaan ajjeechaa saba biraa irraa isa qaqqabe ajjeeseedhuma gumaa isaa baafata malee gumaas hin fudhatu, araaraanis hin xumuru. Kana jechuun Ormi isa miinaan Oromoon gumaa dhiigaa dhiigumaan baasa. 

Orma isa ajjeese waliinis bakka tokko hin taa’u. Wantootan armaan olitti caqase sanas hin godhu. Guyyaa har’aa yoo ilaaltanimmoo wayyaaneen aadaa keenya bal’eessitee jirti. Numa ajjeestee nu waliin jiraachaa jirti. Nufaana baatee gala jirti. Kana booda warra gumaa waliin wal keessa hin teenyu. Warra gumaa kana dafnee ofirraa geggeessuu qabna.
[gibetube]

F ALA:
Sabni Oromoo marti kan alaa fi keessaa kallattii hundaan dammaqnee maatii balaan du’aa mootummaan wayyaaneen irra ga’e barbaannee haa gargaarru. Adaraa waanuma nyaannu irraa kunnee maatii abbaan, haati, obbolaan, ijoolleen jalaa dhuman bira haa dhaabbannu. Kana yoo goone ummata keenya maallaqa dhabee wayyanee harkatti kufu ni baraarra. Wal-tumsi kunis qabsoon Oromoo haalaan akka finiinu godha.
Dargaggootii fi Shammarran Oromoo marti biyya keessa jirtan duula mormii kana ummata keessa deemtanii labsuu fi barsiisuu qabdu. Nuti dhiiga ilmaan keenyaa ittiin bilisoomna malee maallaqa wayyaaneetti gurgurree hin nyaannu jettanii saba keenya hubachiisuu qabdu. Gaafas kan hin hubanne yoo jiraate hubatee wayyaaneefis kan xumuraa ta’a

READ  Tokkoomuun hooggantootaa ni xumura qabsoo barataafi qotee bultootaa.!!

Dhiiga gootota keenyaa Bilisummaa ittiin gonfanna malee maallaqa wayyaaneetti hin gurgurru!

Qabsoon itti fufa!
Injifannoon Saba Bal’aa Oromoof!

Yosef Hamba Tola
Follow me!

Yosef Hamba Tola

is Biotechnologist, writer, reviewer and researcher at Africa-ai-Japan project under Japan International Cooperation Agency (JICA)
Author of Dungoo Oromoo & published articles in the areas of Biotechnology. Currently, he writes for www.gibetube.com and www.beekanguluma.org on current issues of Oromo People, Education, Politics and Agriculture in Ethiopia.
Yosef Hamba Tola
Follow me!

Latest posts by Yosef Hamba Tola (see all)